राजनीति रोज्ने लहर, आमजनतामा उकुसमुकुस

२९ पुष, वीरगञ्ज । नेपालको राजनीतिमा पछिल्ला महिनाहरू असामान्य रूपमा तरंगित देखिन्छन्। भदौ २३ र २४ गते भएको आन्दोलन तथा त्यससँग जोडिएका राजनीतिक–सामाजिक घटनापछि देशको राजनीतिक परिदृश्यले नयाँ मोड लिएको छ। सडकमा देखिएको असन्तोष, व्यवस्थाप्रति बढ्दो आक्रोश र परिवर्तनको चाहनाले राजनीतिमा प्रवेश गर्नेहरूको संख्या ह्वात्तै बढेको छ। निर्वाचन आयोगमा दर्ता भएका राजनीतिक दलहरूको संख्या नै यसको सबैभन्दा ठोस प्रमाण हो। २०७९ को आम निर्वाचनमा ८६ वटा राजनीतिक दल दर्ता भएका थिए, जसमध्ये ६१ वटा दलले मात्र उम्मेदवारी दिएका थिए। तर आगामी २०८२ फागुन २१ गते तोकिएको प्रतिनिधिसभा निर्वाचनका लागि १२० वटा राजनीतिक दल दर्ता भइसकेका छन्। यो संख्या सामान्य अंकगणितीय वृद्धि होइन, यो भदौको घटनापछि राजनीतिलाई रोज्नेहरूको तीव्र लहरको सूचक हो।

केही वर्ष अघिसम्म युवामाझ राजनीति भनेको गाली गर्नुपर्ने, टाढा रहनुपर्ने र ‘फोहोरी खेल’ भनेर चित्रित हुने क्षेत्र थियो। सामाजिक सञ्जालमा नेताहरूको आलोचना गर्ने, व्यंग्य बनाउने र राजनीतिक दलप्रति वितृष्णा पोख्ने युवाहरू नै अहिले दल खोल्ने, नेतृत्व सम्हाल्ने र चुनाव लड्ने अग्रपंक्तिमा देखिन थालेका छन्।२०७९ को निर्वाचनमा स्वतन्त्र उम्मेदवारका रूपमा जित हासिल गरेर चर्चामा आएका केही अनुहारहरू यस पटक भने स्वतन्त्र होइनन्। उनीहरू आफ्नै राजनीतिक दल दर्ता गरेर संगठित रूपमा निर्वाचनमा होमिन खोजिरहेका छन्। यसले देखाउँछ—व्यक्तिगत विद्रोहबाट सुरु भएको राजनीतिक चेतना अब संस्थागत राजनीतिक महत्वाकांक्षामा रूपान्तरण हुँदैछ।

आजको राजनीतिमा प्रवेश गर्नेहरूको सूची हेर्दा समाजका लगभग सबै क्षेत्र समेटिएका छन्।
पूर्वकर्मचारी, पूर्वप्रहरी, कलाकार, पत्रकार, युवा अभियन्ता, हास्यकलाकार, नायक–नायिका, गायक, सामाजिक अभियन्ता—प्रायः सबैले राजनीति रोजेका छन्। कोही समानुपातिक सूचीमा नाम राख्न सफल भएका छन्, कोही प्रत्यक्ष निर्वाचनको तयारीमा छन्। कतिपय त छोटो समयमै मन्त्री पदसम्म पुगिसकेका छन्। राजनीतिलाई गाली गर्ने, नेताहरूलाई आलोचना गर्ने र व्यवस्था परिवर्तनको माग गर्ने यही समाजका मानिसहरू अन्ततः राजनीति नै रोज्नु नेपाली समाजको एउटा विशेषता बन्दै गएको छ। प्रश्न उठ्छ—के यो चेतनाको विकास हो, कि अवसरवादको नयाँ रूप ?

पहुँच र शक्तिको राजनीति

पर्सा बहुदरमाई नगरपालिकाका शिवसरण साहको अनुभवले नेपाली राजनीतिका गहिरा विकृति उजागर गर्छ। उनी भन्छन्,
“नेता र उनको कार्यकर्ताको सहयोग बिना एउटा सामान्य वडामा पनि काम हुँदैन। प्रक्रिया अनुसार काम गराउँदा हप्तौँ लाग्छ, तर नेताको फोन आए घण्टामै काम हुन्छ। यस्तो अवस्थामा पार्टीमा नलागी कसरी काम गर्ने ? यो भनाइ केवल एक व्यक्तिको अनुभव होइन, राज्यका हरेक तहमा फैलिएको यथार्थ हो। विधि, नियम र प्रक्रिया कागजमै सीमित हुँदा शक्ति र पहुँच नै राज्य सञ्चालनको प्रमुख माध्यम बनेको छ। यस्तो अवस्थामा राजनीति रोज्नु बाध्यता हो कि अवसर—यो छुट्याउन गाह्रो हुँदै गएको छ।

युवाको आकर्षण

राजनीतिमा युवाहरू आकर्षित हुनुको अर्को कारण नेताहरूको जीवनशैली पनि हो। नेताहरूको आम्दानीको स्पष्ट स्रोत देखिँदैन, तर उनीहरूको जीवनशैली विलासी देखिन्छ। महँगा गाडी, सुविधासम्पन्न घर, विदेश भ्रमण र सामाजिक हैसियत—यी सबैले युवाहरूको मनमा एउटा प्रश्न जन्माउँछ—यदि राजनीति फोहोरी खेल हो भने यहाँ यति धेरै सुविधा किन ? युवाहरूको बुझाइमा राजनीति केवल सेवा होइन, शक्ति, पहुँच र आर्थिक सुरक्षाको माध्यम पनि हो। जब श्रम, सीप र इमान्दारिताले अपेक्षित सम्मान र सुरक्षा नदिने अवस्था देखिन्छ, तब राजनीति आकर्षक विकल्प बन्न पुग्छ।

जनता उकुसमुकुसमा

राजनीतिमा प्रवेश गर्नेहरूको संख्या बढ्दै जाँदा आम जनता भने गहिरो दुविधामा परेका छन्। विगतमा ‘नयाँ दल’, ‘मधेशवादी दल’, ‘नयाँ शक्ति’ जस्ता नाममा उदाएका धेरै राजनीतिक शक्तिहरूले जनअपेक्षा अनुसार काम गर्न सकेनन्। परिवर्तनको आशा बोकेर आएका धेरै दलहरू पुरानै प्रवृत्तिमा फसे।

अहिले खुलेका धेरै नयाँ दलहरूमा पनि उही पुराना अनुहार, उही सोच, उही बानी र उही शक्ति संरचना देखिन थालेको छ। यसले जनताको मनमा प्रश्न उब्जाएको छ—यी साँच्चिकै नयाँ हुन् कि पुरानै व्यवस्थाको नयाँ नाम मात्र ?

कसलाई रोज्ने ?

आगामी निर्वाचन नजिकिँदै गर्दा जनताको मनमा उकुसमुकुस बढ्दो छ। विकल्प धेरै छन्, तर भरोसायोग्य विकल्प कम देखिन्छ। रोज्ने कसलाई ? रोजेकाले फेरि धोखा दिने त होइन ? परिवर्तनको नाममा फेरि उही अनुहार, उही संस्कार दोहोरिने त होइन ? यी प्रश्नहरूको उत्तर राजनीति रोज्नेहरूले नै दिनुपर्छ। केवल दल दर्ता गरेर, नाराहरू दिएर वा सामाजिक सञ्जालमा लोकप्रिय भएर जनताको भरोसा जित्न सकिँदैन। जनताले अब परिणाम खोजिरहेका छन्—शासनमा इमान्दारिता, विकासमा पारदर्शिता र निर्णयमा जवाफदेहिता।

निष्कर्ष

राजनीतिमा बढ्दो सहभागिता लोकतन्त्रका लागि अवसर पनि हुन सक्छ। धेरै मानिस राजनीतिमा आउनु भनेको चेतनाको विस्तार पनि हो। तर यो लहर यदि केवल शक्ति, पहुँच र लाभको खोजीमा सीमित रह्यो भने यो लोकतन्त्रका लागि खतरा बन्न सक्छ। राजनीति सेवा बन्ने कि पेशा, परिवर्तनको माध्यम बन्ने कि व्यक्तिगत उन्नतिको सिँढी ? यो निर्भर गर्छ नयाँ र पुराना सबै राजनीतिक शक्तिको आचरणमा। भदौ २३ र २४ गतेपछि देखिएको राजनीतिक सक्रियता सतही उत्साह मात्र होइन, नेपाली समाजभित्र जमेको असन्तोषको अभिव्यक्ति हो। २०७९ मा ८६ दलबाट २०८२ मा १२० दल पुग्नु सामान्य घटना होइन। यो व्यवस्थाप्रतिको अविश्वास र विकल्पको खोजी दुवै हो।

तर विकल्प धेरै भएर मात्र हुँदैन, विकल्प विश्वसनीय हुनुपर्छ। यदि राजनीतिमा आएको नयाँ लहरले पनि पुरानै गल्ती दोहोर्‍यायो भने आमजनताको उकुसमुकुस अझ गहिरो हुनेछ। लोकतन्त्रको सार संख्या होइन, गुणस्तर हो। अब प्रश्न जनताको होइन—राजनीति रोज्नेहरूको हो।