नेपाली कांग्रेसको विभाजन इतिहास : गुटबन्दीदेखि गगन थापाको उदयसम्म

५ मांघ,काठमाडौं । नेपाली कांग्रेस नेपालकै सबैभन्दा पुरानो र प्रजातान्त्रिक आन्दोलनको प्रमुख धरोहर मानिन्छ। २००६ सालमा स्थापित कांग्रेसले राणाशासनको अन्त्यदेखि २०४६ र २०६२–६३ का जनआन्दोलनसम्म निर्णायक भूमिका खेलेको छ। तर यही गौरवपूर्ण इतिहास गुटबन्दी, व्यक्तिगत महत्वाकांक्षा, परिवारवाद र आन्तरिक द्वन्द्वका कारण पटक–पटक कलंकित पनि बन्दै आएको छ।

विशेषगरी २०४७ सालपछि बहुदलीय व्यवस्था पुनःस्थापना भएयता कांग्रेसभित्रका द्वन्द्वहरू प्रमुख नेताहरूको पार्टी परित्याग, निष्कासन र ठूला विभाजनमा परिणत भएका छन्। गिरिजाप्रसाद कोइरालाको नेतृत्वकालमा परिवारवाद हाबी भएको आरोपसँगै गणेशमान सिंह र कृष्णप्रसाद भट्टराई जस्ता ऐतिहासिक व्यक्तित्वहरू पार्टी राजनीतिबाट अलगिन पुगे।

प्रारम्भिक विभाजनको पृष्ठभूमि

कांग्रेसको विभाजनको इतिहास २००९ सालमै सुरु भएको हो। मातृकाप्रसाद कोइराला र बीपी कोइरालाबीचको मतभेदले पार्टी चार टुक्रा भएको थियो। मातृकाले अलग दल बनाए पनि ती दीर्घकालीन हुन सकेनन्, जबकि बीपीको नेतृत्व बलियो रह्यो। त्यसयताका विभाजनहरू भने वैचारिकभन्दा बढी व्यक्तिगत गुटगत द्वन्द्व र नेतृत्व शैलीसँग जोडिएका देखिन्छन्।

गणेशमान सिंहको परित्याग

२०४६ को जनआन्दोलनका सर्वोच्च नेता गणेशमान सिंहले २०५१ सालमा कांग्रेसबाट औपचारिक राजीनामा दिए। गिरिजाप्रसाद कोइरालाको नेतृत्वमा बढेको परिवारवाद, भ्रष्टाचार र निरंकुश प्रवृत्तिलाई उनले प्रजातन्त्रका लागि खतरा ठाने। उनको राजीनामा ‘नैतिक विद्रोह’का रूपमा चिनिन्छ र यसले कांग्रेसभित्रको आन्तरिक लोकतन्त्रको कमजोरी उजागर गर्‍यो।

कृष्णप्रसाद भट्टराईको अलगाव

‘सन्त नेता’ का रूपमा परिचित कृष्णप्रसाद भट्टराई २०४७ मा पहिलो निर्वाचित प्रधानमन्त्री बने। तर गिरिजाप्रसाद कोइरालासँगको गुटगत द्वन्द्वका कारण उनी दोस्रो कार्यकालमा ९ महिनामै राजीनामा दिन बाध्य भए। त्यसपछि उनी पार्टी गतिविधिबाट अलगै बस्न थाले। उनको अलगावले कांग्रेसभित्रको गहिरो आन्तरिक द्वन्द्वलाई थप सतहमा ल्यायो।

शेरबहादुर देउवाको निष्कासन

शेरबहादुर देउवा २०५९ मा संसद् विघटनको निर्णयपछि कांग्रेसबाट निष्कासित भए। त्यसपछि उनले नेपाली कांग्रेस (प्रजातान्त्रिक) गठन गरे, जुन पार्टीको दोस्रो ठूलो विभाजन थियो। २०६४ पछि एकीकरण हुँदै उनी पुनः मूल पार्टीमा फर्किए र सभापति समेत बने।

हालको संकटः गगन थापाको उदय

२०८२ सालमा कांग्रेसभित्रको द्वन्द्व चरमोत्कर्षमा पुग्यो। महामन्त्री गगन थापा र विश्वप्रकाश शर्मा पक्षले विशेष महाधिवेशनमार्फत नेतृत्व परिवर्तन गरे। निर्वाचन आयोगले बहुमतका आधारमा गगन थापा पक्षलाई आधिकारिक मान्यता दिएपछि देउवा पक्ष लगभग निष्कासितजस्तै अवस्थामा पुगेको छ। पार्टीको नाम, चुनाव चिन्ह (रुख) र सानेपा कार्यालयसमेत गगन पक्षलाई प्राप्त भएको छ।

देउवा पक्षले आयोगको निर्णयलाई पूर्वाग्रही भन्दै सर्वोच्च अदालत जाने तयारी गरेको छ। यो कांग्रेस इतिहासको तेस्रो ठूलो विभाजनका रूपमा हेरिएको छ।

प्रभाव र भविष्य

कांग्रेसको उत्तराद्र्धको इतिहासले व्यक्तिगत महत्वाकांक्षा, परिवारवाद र आन्तरिक लोकतन्त्रको अभावले पार्टीलाई बारम्बार कमजोर बनाएको देखाउँछ। गणेशमान र भट्टराईको नैतिक परित्यागदेखि देउवाको निष्कासन र हाल गगन थापा पक्षको मान्यतासम्म इतिहास दोहोरिएको छ।

अब फागुन २१, २०८२ को निर्वाचन नजिकिँदै गर्दा कांग्रेसको भविष्य निर्वाचन परिणाम, कानुनी फैसला र नेताहरूबीचको समझदारीमा निर्भर देखिन्छ। आन्तरिक लोकतन्त्र बलियो बनाउन नसके कांग्रेसमा यस्ता संकट दोहोरिइरहने राजनीतिक विश्लेषकहरूको भनाइ छ।