“शिशुको अधिकार र आमाको सम्मान: निजी देखि सरकारी कार्यालयसम्म स्तनपान कक्षको अनिवार्यता”

२५ चैत, वीरगञ्ज । मानव सभ्यताको विकाससँगै महिलाको भूमिका घरको चौघेराबाट बाहिर निस्केर समाजका हरेक क्षेत्रमा फैलिएको छ । आज महिलाहरू प्रशासन, शिक्षा, स्वास्थ्य, उद्योग, व्यापार, सञ्चार, प्रविधि लगायत सबै क्षेत्रमा सक्रिय रूपमा संलग्न छन् ।

यस परिवर्तनसँगै उनीहरूको मातृत्वको जिम्मेवारी भने उस्तै रूपमा कायम छ । विशेषगरी नवजात शिशुको पोषण र स्वास्थ्यका लागि स्तनपान अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ। तर कामकाजी महिलाहरूका लागि स्तनपान गराउने अनुकूल वातावरणको अभावले ठूलो चुनौती खडा गरेको छ । यस सन्दर्भमा निजी तथा सरकारी कार्यालयहरूमा स्तनपान कक्ष (Breastfeeding Room) को आवश्यकता केवल सुविधा मात्र नभई आधारभूत अधिकारको विषय बनेको छ ।

स्तनपान शिशुको पहिलो र सबैभन्दा महत्वपूर्ण आहार हो । चिकित्सकहरूका अनुसार जन्मेको छ महिनासम्म शिशुलाई आमाको दूध मात्र खुवाउनु उत्तम मानिन्छ। यसले शिशुको शारीरिक, मानसिक र भावनात्मक विकासमा महत्वपूर्ण योगदान पुर्‍याउँछ। स्तनपानले रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता बढाउँछ, संक्रमणबाट बचाउँछ र आमासँगको भावनात्मक सम्बन्धलाई बलियो बनाउँछ। यति महत्वपूर्ण कार्यलाई सहज बनाउनका लागि कार्यस्थलमा उपयुक्त वातावरण हुनु अपरिहार्य छ ।

नेपाल जस्तो विकासोन्मुख देशमा अझै पनि धेरै कार्यालयहरूमा स्तनपानको लागि छुट्टै कक्षको व्यवस्था गरिएको पाइँदैन। धेरैजसो कामकाजी महिलाहरूले आफ्नो शिशुलाई घरमा छोडेर कार्यालय जानुपर्ने बाध्यता हुन्छ । कतिपय अवस्थामा शिशुलाई कार्यालय ल्याए पनि स्तनपान गराउने निजी र सुरक्षित स्थान नहुँदा उनीहरू असहज महसुस गर्छन्। यस्तो अवस्थामा महिलाहरूले शौचालय, गाडी, वा कार्यालयको कुनाकाप्चामा स्तनपान गराउन बाध्य हुनु अत्यन्तै दुःखद अवस्था हो ।

निजी क्षेत्रका कार्यालयहरूमा उत्पादनशीलता र नाफा मुख्य प्राथमिकता हुने हुँदा कर्मचारीको व्यक्तिगत आवश्यकतालाई अक्सर बेवास्ता गरिन्छ। यद्यपि, दीर्घकालीन दृष्टिकोणले हेर्दा स्तनपान कक्षको व्यवस्था गर्नु कम्पनीकै लागि फाइदाजनक हुन्छ । यस्तो सुविधा उपलब्ध गराउँदा महिला कर्मचारीहरूमा सन्तुष्टि बढ्छ, उनीहरूको कामप्रति समर्पण बलियो हुन्छ र कर्मचारी टिकाउपन (Retention) मा सुधार आउँछ। साथै, संस्थाको सामाजिक उत्तरदायित्व (Corporate Social Responsibility) पनि मजबुत हुन्छ ।

सरकारी कार्यालयहरूको सन्दर्भमा भने अवस्था अझै चुनौतीपूर्ण देखिन्छ । नीति र नियमहरू बने पनि कार्यान्वयनको पक्ष कमजोर छ। धेरै सरकारी भवनहरू पुराना संरचनामा आधारित भएकाले त्यहाँ नयाँ सुविधा थप्न कठिनाइ हुने बताइन्छ । तर, यो समस्या समाधान असम्भव भने होइन । इच्छाशक्ति र प्राथमिकता भएमा सानो ठाउँ छुट्याएर पनि स्तनपान कक्षको व्यवस्था गर्न सकिन्छ। यसका लागि स्पष्ट नीति, बजेट विनियोजन र कडाइका साथ अनुगमन आवश्यक छ ।

स्तनपान कक्ष केवल एउटा कोठा मात्र होइन; यो महिलाको गरिमा, शिशुको स्वास्थ्य र परिवारको समृद्धिसँग जोडिएको विषय हो। यस्तो कक्ष सफा, सुरक्षित, गोपनीयता कायम हुने, आरामदायी बस्ने व्यवस्था भएको र आवश्यक सरसफाइका सामग्री उपलब्ध भएको हुनुपर्छ। साथै, दूध निकालेर सुरक्षित राख्ने सुविधा (जस्तै फ्रिज) को व्यवस्था भए अझ प्रभावकारी हुन्छ ।

अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा धेरै देशहरूले कार्यस्थलमा स्तनपानमैत्री वातावरण बनाउन कानुनी व्यवस्था गरेका छन्। यस्ता देशहरूमा नियोक्तालाई स्तनपान कक्षको व्यवस्था गर्न अनिवार्य गरिएको छ। नेपालमा पनि श्रम ऐन तथा महिला अधिकारसम्बन्धी कानुनहरूमा यस्ता व्यवस्थाहरू समावेश गर्न सकिन्छ। यसले महिलाहरूलाई आफ्नो मातृत्व कर्तव्य निर्वाह गर्न सहज बनाउनेछ ।

समाजको सोचमा परिवर्तन ल्याउनु पनि उत्तिकै आवश्यक छ । स्तनपानलाई अझै पनि कतिपय स्थानमा लाज वा गोप्य विषयका रूपमा हेरिन्छ। यसले महिलाहरूलाई खुला रूपमा आफ्नो शिशुलाई स्तनपान गराउन अप्ठ्यारो बनाउँछ । वास्तवमा स्तनपान प्राकृतिक र आवश्यक प्रक्रिया हो, जसलाई सम्मानका साथ स्वीकार गर्नुपर्छ । कार्यस्थलमा स्तनपान कक्षको व्यवस्था गर्नु भनेको यही सोच परिवर्तनतर्फको महत्वपूर्ण कदम हो ।

सञ्चार माध्यम र जनचेतनामूलक कार्यक्रमहरूले पनि यस विषयमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छन् । स्तनपानको महत्व, आमाको अधिकार र कार्यस्थलको जिम्मेवारीबारे व्यापक रूपमा जानकारी गराउनु आवश्यक छ। विद्यालय तथा कलेज तहदेखि नै लैङ्गिक समानता र मातृत्वको सम्मानबारे शिक्षा दिन सकिन्छ ।

अन्ततः, स्तनपान कक्षको व्यवस्था गर्नु कुनै विलासिता होइन, यो आवश्यकता हो। निजी तथा सरकारी दुवै क्षेत्रले यसलाई प्राथमिकतामा राख्नुपर्छ । यसका लागि नीति निर्माण, बजेट व्यवस्था, संरचनागत सुधार र सामाजिक चेतना – यी सबै पक्षमा समन्वय आवश्यक छ ।

यदि हामी स्वस्थ, सक्षम र सशक्त भावी पुस्ता निर्माण गर्न चाहन्छौं भने आजका आमाहरूलाई सहयोग गर्नैपर्छ। उनीहरूलाई आफ्नो शिशुलाई सहज रूपमा स्तनपान गराउने वातावरण उपलब्ध गराउनु हाम्रो सामूहिक दायित्व हो। स्तनपान कक्षको स्थापना यस दिशामा एउटा सानो तर अत्यन्त महत्वपूर्ण कदम हो ।

यसैले, अब समय आएको छ, निजी देखि सरकारी कार्यालयसम्म स्तनपानमैत्री वातावरण सिर्जना गर्ने । यसले मात्र महिलाको सम्मान, शिशुको स्वास्थ्य र समग्र समाजको विकास सुनिश्चित गर्न सक्छ ।