१० जेठ, काठमाडौँ । नेपालको वैदेशिक व्यापारमा खानेतेल तथा त्यसको कच्चा पदार्थको आयात र निर्यात दुवै अस्वाभाविक रूपमा चुलिएको छ । भन्सार विभागले सार्वजनिक गरेको चालु आर्थिक वर्ष २०८२/८३ को १० महिना (साउनदेखि वैशाखसम्म) को विस्तृत तथ्याङ्कअनुसार नेपालले यस अवधिमा मात्रै १ खर्ब ४५ अर्ब ३३ करोड रुपैयाँभन्दा बढीको खानेतेल र तेलजन्य वस्तु आयात गरेको छ ।
समीक्षा अवधिमा कुल ८७ करोड ३१ लाख ४८ हजार लिटरभन्दा बढी परिमाणमा तेल र त्यसको कच्चा पदार्थ भित्रिएको छ। गत वर्षको सोही अवधिको तुलनामा तेल आयातको यो ग्राफ झन्डै २५ अर्ब रुपैयाँले माथि उक्लिएको हो; गत आवको पहिलो १० महिनामा १ खर्ब २० अर्ब ६७ करोड रुपैयाँ बराबरको तेल आयात भएको थियो। तेलको यो विशाल वैदेशिक व्यापारबाट सरकारले कुल १० अर्ब ४७ करोड ६२ लाख ९३ हजार रुपैयाँ राजस्व सङ्कलन गरेको छ।
नेपालको सानो आन्तरिक बजारको खपत क्षमताभन्दा कैयौँ गुणा बढी तेल आयात हुनुको मुख्य कारण नेपाली उद्योगहरूले अपनाएको ‘रि–एक्सपोर्ट’ (पुनः निर्यात) मोडल हो। नेपालमा सञ्चालित करिब दुई दर्जन तेल उद्योगहरूले अर्जेन्टिना र ब्राजिल जस्ता तेस्रो मुलुकबाट कच्चा तेल आयात गर्ने गर्दछन्। दक्षिण एसियाली स्वतन्त्र व्यापार क्षेत्र (साफ्टा) अन्तर्गत नेपालले पाउने न्यून वा शून्य भन्सार दरको विशेष सुविधालाई हतियार बनाउँदै स्वदेशी व्यवसायीहरूले यहाँ कच्चा तेल प्रशोधन गरी पुनः भारतीय बजारमा पठाउने गरेका छन् ।
यही व्यापारिक नीतिका कारण चालु आवको १० महिनामा नेपालले प्रशोधित तेल निर्यात गरेर मात्रै १ खर्ब १७ अर्ब ५५ करोड ३ लाख रुपैयाँ वैदेशिक मुद्रा आर्जन गरेको छ। विभागका अनुसार समीक्षा अवधिमा ५८ करोड ८३ लाख लिटरभन्दा बढी विभिन्न प्रकारका प्रशोधित तेल निर्यात भएकोमा त्यसको ९९ प्रतिशतभन्दा बढी हिस्सा भारतीय बजारले नै ओगटेको छ।
आयात र निर्यात दुवैतर्फ भटमास (सोयाबिन) तेलको हिस्सा सबैभन्दा आक्रामक र ठुलो देखिएको छ। १० महिनाको अवधिमा मात्रै १ खर्ब ६ अर्ब ६२ करोड ४५ लाख रुपैयाँको भटमास तेल आयात भएको छ, जुन कुल तेल आयात मूल्यको झन्डै ७३ प्रतिशत हिस्सा हो। नेपालले मुख्यतया कच्चा भटमास तेल आयात गरी यहाँ प्रशोधन गरेर स्वदेशी बजारमा आपूर्ति गर्ने र पुनः निर्यात गर्ने गरेका कारण यसको आयात उच्च देखिएको हो। नेपालले भारततर्फ मात्रै १ खर्ब १ अर्ब २६ करोड रुपैयाँको भटमास तेल निर्यात गरेको छ ।
भटमास तेलपछि सूर्यमुखी (सनफ्लावर) र पाम आयलको आयात पनि निकै ठुलो छ। तथ्याङ्कअनुसार १७ अर्ब ५७ करोड २८ लाख रुपैयाँको सूर्यमुखी तेल आयात भएको छ भने कच्चा पाम आयल र पामोलिन गरी कुल १६ अर्ब ४२ करोड ३० लाख रुपैयाँ बराबरको पामजन्य वस्तु भित्रिएका छन्। विशेष गरी बिस्कुट, चाउचाउ र साबुन उद्योगका लागि पाम आयलको प्रयोग हुने गर्दछ। नेपालले भारततर्फ ७ अर्ब ४१ करोडको सूर्यमुखी र ६ अर्ब ६१ करोड रुपैयाँ बराबरको पाम तेल निर्यात गरेको छ।
कुन देशबाट आउँछ, कहाँ पुग्छ तेल ?
नेपालमा भटमास र सूर्यमुखी तेलको सबैभन्दा ठुलो स्रोत दक्षिण अमेरिकी मुलुक अर्जेन्टिना बनेको छ। अर्जेन्टिनाबाट मात्रै ८१ अर्ब ७५ करोडको कच्चा भटमास तेल र १३ अर्ब ३६ करोड रुपैयाँको सूर्यमुखी तेल आयात भएको छ। भटमास तेलको दोस्रो ठुलो स्रोत ब्राजिल (१३ अर्ब ७४ करोड) र तेस्रो चीन (६ अर्ब २१ करोड) रहेका छन्। नेपालले थाइल्याण्ड, पाराग्वे र युद्धग्रस्त मुलुक युक्रेन (१ अर्ब २५ करोड) बाट पनि भटमास तेल ल्याएको देखिन्छ। युक्रेन नेपालका लागि सूर्यमुखी तेलको भने दोस्रो ठुलो स्रोत (४ अर्ब ३ करोड) बनेको छ।
पाम तेलको आयातमा भने दक्षिणपूर्वी एसियाली मुलुकहरू इन्डोनेसिया र मलेसियाको एकलौटी पकड छ। इन्डोनेसियाबाट मात्रै ९ अर्ब ४५ करोड र मलेसियाबाट ४ अर्ब ८२ करोड रुपैयाँको पाम तेल आयात भएको छ। यीबाहेक स्पेन र इटालीबाट स्वास्थ्यवर्द्धक ओलिभ आयल, भारत र मलेसियाबाट नरिवलको तेल तथा भारतबाट तोरीको कच्चा पदार्थ र तोरीको तेल आयात हुने गरेको छ।
लाखौँ-करोडौँको यो विशाल व्यापार भारत केन्द्रित भए तापनि नेपाली ब्रान्डको तोरीको तेल निकै सानो परिमाणमा विकसित मुलुकहरूमा पनि पुग्न थालेको छ। विभागको तथ्याङ्कअनुसार अमेरिकामा २ लाख रुपैयाँको र अस्ट्रेलियामा ८६ हजार रुपैयाँको नेपाली तोरीको तेल निर्यात भएको छ भने बेलायतमा १ लाख रुपैयाँ बराबरको वनस्पति घिउ र ८२ हजार रुपैयाँको तोरीको तेल पुगेको छ। तेस्रो मुलुकको कच्चा पदार्थमा टिकेको यो ‘ब्याक–टु–ब्याक’ व्यापारले नेपालको निर्यातको तथ्याङ्क बलियो देखाए पनि स्वदेशी कच्चा पदार्थ र कृषिमा आधारित नभएकाले यसको दिगोपन र मूल्य अभिवृद्धि (भ्यालु एडिसन) माथि भने अर्थशास्त्रीहरूले प्रश्न उठाउँदै आएका छन्।
