१ माघ, काठमाडौँ । आज माघ १ गते, देशभर माघे सङ्क्रान्ति पर्व परम्परागत रूपमा हर्षोल्लासका साथ मनाइँदैछ । सूर्य धनु राशिबाट मकर राशिमा प्रवेश गर्ने भएकाले यस दिनलाई मकर सङ्क्रान्ति पनि भनिन्छ । आजैदेखि सूर्य दक्षिणायनबाट उत्तरायण हुने भएकाले अब दिन लामा र रात छोटा हुँदै जाने खगोलीय तथा धार्मिक मान्यता छ ।
माघे सङ्क्रान्तिको अवसरमा देशभरका विभिन्न नदी किनार र त्रिवेणीहरूमा बिहानैदेखि श्रद्धालुहरूको ठूलो भीड लागेको छ । विशेषगरी चितवनको देवघाट, तनहुँको कालीगण्डकी, गुल्मीको रिडी, नुवाकोटको देवीघाट र काठमाडौँको पशुपति क्षेत्र लगायतका जलाशयहरूमा मकर स्नान गर्ने भक्तजनहरूको विशेष उपस्थिति देखिएको छ ।
धर्मशास्त्रविद् प्रा. तोयराज नेपालका अनुसार आजको दिन स्नान, जप, तप र दान गर्नाले विशेष पुण्य प्राप्त हुन्छ । उहाँ भन्नुहुन्छ, “आज तिलको दान गर्नाले सुन दान गरे सरहको फल मिल्छ । घ्यू, चाकु तथा तिलका परिकार नखाने व्यक्ति जीवनभर रोगी हुने धार्मिक विश्वास समेत रहेको छ ।” यता तराई क्षेत्रमा भने यस दिनलाई अनिवार्य नुहाउनुपर्ने ‘नहान’ पर्वका रूपमा उत्साहका साथ मनाइँदैछ ।
आयुर्वेदका अनुसार चिसो मौसममा शरीरलाई न्यानो राख्न र ‘त्रिदोष’ नाश गर्न घ्यू, चाकु, तरुल र खिचडी जस्ता ताता परिकारको सेवनले स्वास्थ्य लाभ पुर्याउँछ । “पुसमा पाके माघमा जाके” भन्ने उखान अनुसार कतिपय ठाउँमा हिजो (पुस मसान्त) नै पकाएको तरुल आज खाने प्रचलन छ । साथै, आज शरीरमा तिलको तेलले मालिस गर्दा स्नायु र हड्डी बलियो हुने शास्त्रीय मान्यता छ ।
धार्मिक रूपमा आजको दिनको छुट्टै गरिमा छ । महाभारतका पात्र भीष्मले इच्छा मृत्युको वरदान पाएअनुसार सूर्य उत्तरायण भएपछि नै आफ्नो प्राण त्याग गरेका थिए । यस्तै, पुस शुक्ल पूर्णिमादेखि सुरु भएको श्री स्वस्थानी व्रतकथा र माघ माहात्म्य सुन्ने/सुनाउने क्रम पनि अहिले देशभर जारी छ ।
यसैबीच, कृषि तथा पशुपन्छी विकास मन्त्रालयले आज ‘राष्ट्रिय कृषि जैविक विविधता दिवस’ पनि मनाउँदैछ । माघे सङ्क्रान्तिमा तरुल, सखरखण्ड र पिँडालु जस्ता कन्दमूलको व्यापक प्रयोग हुने भएकाले यस्ता स्थानीय बालीको संरक्षण र संवर्धन गर्ने उद्देश्यले गत वर्षदेखि यो दिवस मनाउन थालिएको हो । कन्दमूलको प्रयोगलाई केवल चाडपर्वमा मात्र सीमित नराखी यसलाई खाद्य सुरक्षा र जैविक विविधताको महत्वपूर्ण हिस्साका रूपमा विकास गर्नुपर्नेमा मन्त्रालयले जोड दिएको छ ।
