८ बैशाख (माडी) चितवन । समयको बहावले माडीका फाँटहरूमा धेरै परिवर्तन ल्यायो। हिजोका कच्ची बाटाहरू आज पक्की भएका छन्, घरघरमा बिजुली बलेको छ र हात(हातमा सूचना प्रविधि पुगेको छ। तर, यी भौतिक चमकधमकका बीच ९५ वर्षका केवल चौधरीका आँखामा भने एउटा छुट्टै खालको न्यास्रोपन झल्किन्छ।
१९८८ सालमा जन्मिएका केवल चौधरी रामसिंह चौधरीका जेठो सन्तान हुन्। उहाँका बुवा राणाकालमा मान्ने गन्ने हुनुहुन्थ्यो र केवल चौधरीको जेठी श्रीमती सोमया चौधरीबाट तीन छोरा जन्मिए भने भुसिया चौधरीबाट तीन छोरा र दुई छोरी जन्मिए। केवल चौधरी कान्छी पट्टी सोनिया चौधरीका जेठो सन्तान हुनुहुन्छ।
केवल चौधरीको वैवाहिक जीवन पनि सरल र पारिवारिक उत्तरदायित्वमा आधारित थियो। उहाँले रुक्मणी चौधरीसँग विवाह गर्नुभयो, जसबाट दुई छोरा र दुई छोरी जन्मिएका छन्। अर्की श्रीमती सनचरिया देवीसँग चार सन्तान थिए। पदमा रहदा व्यक्तिगत नाममा कुनै सम्पत्तिमा बजार तथा अन्य क्षेत्रको जग्गा राख्नुभएन, तर सामाजिक हित र विकासमा योगदान दिन जीवन समर्पित गर्नु भएको छ।
केवल चौधरी केवल एक व्यक्तिको नाम होइन, उनी माडीको विकास र थारु समुदायको रक्षाका लागि ठडिएको एउटा सिङ्गो इतिहास हुन्। २४ वर्षसम्म बघौडा पञ्चायतको ुप्रधानपञ्चु बनेर उनले माडीलाई जुन आकार दिए, त्यो आजका पुस्ताका लागि एउटा विश्वविद्यालय जस्तै छ।
हामी सरकारको मुख ताक्दैनथ्यौँ, गाउँलेको काँध जोड्थ्यौँ
अहिलेको व्यवस्था र हिजोको अवस्थालाई तुलना गर्दै केवल चौधरी भावुक बन्छन्। उनी भन्छन्, “अहिले व्यवस्था बदलियो, प्रविधि आयो, मान्छेको बुझ्ने क्षमता पनि बढ्यो। तर, एउटा कुरा भने नराम्ररी हरायो— त्यो हो आपसी सद्भाव र सहकार्य।” उनी सम्झन्छन्, हिजो गाउँमा कुलो खन्नु पर्दा वा स्कुल बनाउनु पर्दा कसैले कसैलाई गुहार्नु पर्दैनथ्यो। गाउँलेहरू एकै ठाउँमा उभिएर आफैँ काम फत्ते गर्थे।
“अहिले त हरेक सानो कामका लागि सरकारको मुख ताक्ने चलन बस्यो,” उनी लामो सुस्केरा हाल्दै भन्छन्, “मानिसमा हिजोको जस्तो निस्वार्थ भावना छैन। अहिले त स्वार्थ, घमण्ड र एकले अर्कोलाई अपमानित गर्ने प्रतिस्पर्धा मात्र देख्छु।”
आफ्नो अन्न बेचेर शिक्षक पाल्ने त्यो त्यागी हात
केवल चौधरी त्यस्ता व्यक्तित्व हुन्, जसले पदमा रहँदा आफ्नो नाममा एक टुक्रा जग्गा जोड्नेतिर ध्यान दिएनन्। उनले त भावी पुस्ताका लागि ५६ बिघा सार्वजनिक जग्गा जोगाए, बघौडा स्कुलका लागि ८ बिघा जग्गा सुरक्षित राखे। अझ अचम्मको कुरा त के छ भने, गाउँको स्कुलमा शिक्षकलाई तलब खुवाउने पैसा नहुँदा उनले आफ्नो घरको अन्न बेचेर शिक्षकको पेट भरेका थिए।
“आफूलाई दिक्षित बनाउने गुरुलाई सम्झने र सम्मान गर्ने संस्कार हिजो थियो, आज मान्छे ओहोदामा पुगेपछि हिजोको त्याग बिर्सन्छन्,” उनी भन्छन्। विकासको नाममा विद्यालयको जग्गा मासेर अन्य भवनहरू बनेको देख्दा उनको मन अहिले पनि भक्कानिन्छ।
२०२० सालतिर जब सिमरा मौजाका ४० घर निकुञ्जको जग्गामा परेर विस्थापित भए, तब केवल चौधरीले नै बोटे(थारु बस्तीको संरक्षणमा नेतृत्वदायी भूमिका निर्वाह गरे। माडीको कृषि, स्वास्थ्य र शिक्षाको जग बसाल्न उनले ४९ बिघा जग्गाको व्यवस्थापन गरे। २०२१ सालमा सालको काठले बनेको सानो घरबाट उनले प्रधानपञ्चको कार्यभार सम्हाल्दा उनमा एउटै मात्र ध्येय थियो— ुमेरो माडी र मेरा गाउँलेको भलो होस्।
त्यतिबेला गाउँ–गाउँमा खानेपानीको असुविधा गम्भीर थियो। केवल चौधरीले इनार खन्ने, विद्यालय भवन निर्माण गर्ने, सार्वजनिक जग्गा छुट्टाउने र थारु बस्तीको संरक्षण गर्ने कामहरू निरन्तर गर्नु भयो। उहाँको पहलकै कारण माडीमा केही महत्वपूर्ण सार्वजनिक स्थल, सङ्ग्रहाल निर्माणका लागि जग्गा सुरक्षित रह्यो।
वर्तमानलाई एउटा जीवन्त पाठ
माडी नगरपालिकाका उपप्रमुख खेमप्रसाद महतोले पनि स्वीकार्छन् कि केवल चौधरीको समर्पणले नै आजको माडीको जग बलियो भएको हो। तर, केवल चौधरीलाई एउटै कुरामा दुःख लाग्छ— पुराना मान्छेहरूको योगदानको कदर हुन छोडेकोमा।
आजका राजनीतिक दल, कार्यकर्ता र नागरिकहरूका लागि केवल चौधरी एउटा ऐना हुन्। जतिबेला साधन(स्रोत थिएन, त्यतिबेला मान्छेका मनहरू जोडिएका थिए। आज साधन(स्रोत प्रशस्त छ, तर मनहरू फाटेका छन्।
९५ वर्षको यो जिवन्त इतिहासले हामीलाई सिकाउँछ— “विकास भनेको भवन ठड्याउनु मात्र होइन, समाजमा सद्भाव र सहकार्यको ज्योति जगाउनु पनि हो।” केवल चौधरीको यो कथाले वर्तमान पुस्तालाई एउटा गम्भीर प्रश्न सोधिरहेको छ— के हामी विकाससँगै आफ्नो संस्कार र मानवता पनि जोगाउन सक्छौँ ?
रेडियो, एक्लोपनको सारथि र स्मृतिको झ्याल
समय फेरियो, माडीको स्वरूप फेरियो, तर केवल चौधरीको जीवनशैली अझै पनि उही मौलिकतामा अडिएको छ। ९५ वर्षको यो उमेरमा, माटोले पोतेको र खपेटाले छाएको उहाँको पुरानो घरले अहिले पनि उहाँको त्याग र सादगीको कथा भनिरहेको छ। आधुनिक महलहरूको भीडमा उहाँको त्यो कच्ची घर एउटा जीवित सङ्ग्रहालय जस्तै देखिन्छ।
यही शान्त र सरल घरको एउटा कुनामा बसेर केवल चौधरी आफ्नो दिन व्यतीत गर्नुहुन्छ। यो बुढ्यौलीमा उहाँको सबैभन्दा प्रिय र भरपर्दो साथी बनेको छ— एउटा पुरानो रेडियो सेट।
जब रेडियो बज्न थाल्छ, केवलका आँखामा एउटा छुट्टै चमक देखिन्छ। उहाँका लागि रेडियो केवल गीत(संगीत सुन्ने साधन मात्र होइन, यो त बाहिरी संसारसँग जोड्ने एउटा बलियो पुल र एक्लोपनको सारथि बनेको छ। रेडियोबाट आउने समाचारका शब्दहरूले उहाँलाई देश(दुनियाँको खबर सुनाउँछन् भने सूचनाहरूले उहाँको चेतनालाई अझै तिखार्ने काम गर्छन्।
छोराछोरी आफ्नै काममा व्यस्त हुन्छन्, साथीभाइहरू कति छुटेर गए, कति अस्ताए, उनी भावुक हुँदै भन्छन्, अहिले त यो रेडियो नै मेरो घरको सदस्य जस्तो भएको छ। यसले कहिल्यै झुटो बोल्दैन, कहिल्यै साथ छोड्दैन।
खपेटाको छानोमुनि बसेर रेडियोको मधुर आवाजमा हराउँदा उहाँलाई आफ्ना ती सक्रिय दिनहरूको याद आउँछ। हिजो गाउँलेका समस्या सुन्न घर दैलो पुग्ने उही कानहरू आज रेडियोका समाचारमा झुण्डिएका हुन्छन्। रेडियोको सुइँ घुमाउँदै गर्दा उहाँलाई लाग्छ, मानौँ उहाँ समयको अर्को एउटा कालखण्डको यात्रा गरिरहनुभएको छ। माटोको सुगन्ध, खपेटाको छहारी र रेडियोको स्वर— यही त्रिवेणीमा केवल चौधरीको जीवनको साँझ अहिले निकै शान्त र गरिमामय ढङ्गले बितिरहेको छ।
