२ वैशाख, (माडी) चितवन । माडी नगरपालिका–७ देवेन्द्रपुरस्थित दक्षिण कालिका सोमेश्वर शनिधामको एउटा अँध्यारो र चिसो कोठामा ६८ वर्षका एक वृद्ध भुइँमा गुन्द्री ओछ्याएर बसिरहेका छन्।
ती वृद्धको अनुहारमा अझै ऊर्जा र अदम्य आत्मविश्वास देखिन्छ। दिनभरि मागेर गुजारा गर्ने, साँझ त्यही कोठामा फर्केर रात बिताउने उनको दैनिकी साधारण छ, तर उनको आँखाभित्र अझै एउटा असाधारण विश्वास जीवित छ—“देशमा अझै क्रान्ति बाँकी छ।”
मैलो कपडा, लामो दारी र चाउरिएको अनुहार। पहिलो नजरमा कसैले उनलाई सामान्य ‘मगन्ते’ ठान्न सक्छन्। तर, जब उनी बोल्न थाल्छन्, उनको स्वरमा एउटा यस्तो गम्भीरता र ओज सुनिन्छ, जसले कुनै समय सिङ्गो देशलाई जुरुक्कै उठाएको थियो।
उनी हुन्— लोकगायक शम्भु दाहाल। उनै शम्भु, जसले कुनै समय स्वरसम्राट नारायण गोपाल र राम थापाहरूसँगै स्टेज बाँडेका थिए। जसका गीत सुन्न तत्कालीन राजा वीरेन्द्र र रानी ऐश्वर्य समेत मन्त्रमुग्ध हुन्थे।
शम्भु दाहालको पारिवारिक पृष्ठभूमि सुन्दा जो कोही आश्चर्यमा पर्छन्। उनका जेठो छोरा इन्जिनियर छन्, कान्छो छोरा जर्मनीमा भव्य जीवन बिताइरहेका छन्। छोरीहरू सुखी घरजममा छन्। तर, यी सबै विलासिता र सुखका सुगन्धहरूलाई लत्याएर शम्भु भने माडीको एउटा मन्दिरको कुनामा किन रित्तो खुट्टा बसिरहेका छन् ?
६८ वर्षको उमेरमा पारिवारिक सुख–सुविधाबाट टाढा, जोगीको भेषमा जीवन बिताइरहेका दाहालको कथा सामान्य छैन। जहाँ धेरै मानिसहरू यो उमेरमा नातिनातिना खेलाएर शान्त जीवन बिताउन चाहन्छन्, त्यहाँ दाहाल भने आफ्नै बाटोमा छन्—एक्लो, तर अडिग छन ।
२०१५ साल ५ महिना १५ गते सर्लाही जिल्ला को मलङ्गवाहा गाउँमा जन्मिएका दाहाल बुवा रेवती राज दाहाल र आमा ज्ञानु दाहालका कान्छा सन्तान हुन्। दुई दाजुभाइ र दुई दिदीबहिनीबीच हुर्किएका उनले सामान्य पारिवारिक परिवेशमै बाल्यकाल बिताए। सर्लाहीकै कविलासीस्थित विद्यालयबाट कक्षा आठसम्म अध्ययन गरेका उनले सानैदेखि संघर्षको बाटो समाते।
१४ वर्षको कलिलो उमेरमै उनी रोजगारीको खोजीमा भुटान पुगे, जहाँ चार वर्षसम्म कुल्ली काम गर्दै जीवनका कठोर पाटा भोगे। त्यसपछि २०३३ सालमा धादिङको सुवेदी गाउँपालिका–फाटपुरकी गोमा दाहालसँग वैवाहिक जीवन गाँसे। विवाहपछि पनि संघर्ष रोकिएन—चार वर्ष भारतको बम्बईमा श्रम गर्दै जीवन धाने। दुई छोरा र दुई छोरीका पिता बनेका दाहालका सन्तान आज व्यवस्थित जीवनमा छन्—जेठो छोरा इन्जिनियर, कान्छो छोरा जर्मनीमा, छोरीहरूको विवाह भइसकेको।
यो उनको विवशता होइन, बरु यो उनको “मौन विद्रोह” हो। छोराहरूले बेलाबेला फोन गर्छन्, पैसा पनि पठाउँछु भन्छन्, उनी भावुक हुँदै भन्छन्, “तर मलाई त्यो महलको बसाइ र सुविधाको खानाले कहिल्यै शान्ति दिएन। मलाई त यही माटो, यही मन्दिर र यही क्रान्तिको स्वरमै आनन्द आउँछ।”
१४ वर्षको उमेरमा भुटानमा कुल्ली काम गर्दा होस् वा मुम्बईको गल्लीमा पसिना बगाउँदा, शम्भुले सधैँ समाजको तल्लो तहको पीडा देखे। सायद त्यसैले उनका गीतहरूमा ‘क्रान्ति’ र ‘चेतना’ बाहेक अरू केही अटाएन। “ठोक्न मादल ठोक” जस्ता गीत गाउने उनी आज पनि भन्छन्— “देशमा अझै क्रान्ति बाँकी छ।”
मानिसहरू बुढेसकालमा नातिनातिना खेलाएर आराम गर्न चाहन्छन्। तर शम्भुका लागि आराम भनेको त्यही क्रान्तिकारी संगीत हो, जसले उनलाई कहिल्यै थाक्न दिएन। उनले विलासिताको जीवन त्याग्नुको कारण पनि यही हो— उनी आफूले गाएका गीतहरू जस्तै साधारण र क्रान्तिकारी बनेरै मर्न चाहन्छन्। उनलाई डर छ, यदि उनी महलमा बसे भने उनका ती गीतहरूका शब्दहरू ‘झूटो’ ठहरिनेछन्।
तर दाहालको परिचय केवल परिवार र संघर्षमा सीमित रहेन। पञ्चायतकालमा उनले गाईजात्रा र लोकगीतमार्फत समाजमा चेतना फैलाए। “ठोक्न मादल ठोक, सानो मायाको खाँचो छ मौका परे बोक” जस्ता गीतहरू उनले स्वर्गीय राम थापा सँग गाए, जुन आज पनि धेरैको स्मृतिमा जीवित छन्। “औंशी पूर्णिमा जुनेली रातलाई सम्झाइदेऊ, आइमाईको जातलाई” जस्ता गीतहरूले पनि जनमनमा गहिरो प्रभाव छोडे।
उनको यही योगदानको कदर गर्दै तत्कालीन राजा वीरेन्द्र र रानी ऐश्वर्य बाट सम्मान र पुरस्कारसमेत प्राप्त भयो। उनका गीतहरूमा सधैं क्रान्ति, चेतना र परिवर्तनको आवाज गुञ्जिन्थ्यो—सुख, शान्ति र अमनचयनको जीवनका लागि संघर्ष गर्नुपर्छ भन्ने सन्देश उनी दिन्थे।
तर यति धेरै संघर्ष, सफलता र सम्मानपछि पनि आज उनी किन मन्दिरको आश्रयमा छन् ? किन उनले परिवारभन्दा टाढा बस्ने बाटो रोजे ? यही प्रश्नमा उनको जीवनको सबैभन्दा गहिरो रहस्य लुकेको छ। परिवारबारे सोध्दा उनी मौन रहन्छन्, विषय परिवर्तन गर्छन्। “देशमा अझै क्रान्ति बाँकी छ, स्रोत फरक–फरक हुन्छन्,” उनी यति मात्र भन्छन्।
आफ्नै कथाको अधुरो अध्याय
उनको मौनतामा एउटा यस्तो गहिरो घाउ लुकेको देखिन्छ, जुन उनले कसैलाई देखाउन चाहँदैनन्। कुनै समय “इन्द्रेणी” कार्यक्रममार्फत देश–विदेशबाट संकलन भएको सहयोगले पनि उनको जीवनको दिशा बदल्न सकेन। सायद उनले खोजेको जीवन त्यो पैसाले किन्न सकिने चिज नै थिएन।
करिब सात वर्षअघि लोकप्रिय कार्यक्रम ‘इन्द्रेणी’मा उनले “मलाई ५ लाख रुपैयाँ भए यो जीवन बदल्न सक्छु” भनेका थिए। त्यसक्रममा करिब २ लाख ३० हजार रुपैयाँ पाएको उनको भनाइ छ। तर त्यो प्रयास किन सफल हुन सकेन, किन उनी फेरि यही जीवनमा फर्किए—यसको स्पष्ट जवाफ उनीसँग छैन, वा दिन चाहँदैनन्।
आज उनी माडीका विभिन्न मन्दिर हुँदै यहाँसम्म आइपुगेका छन्। स्थानीयका अनुसार उनी यसअघि देवघाटमा पनि बस्ने गर्थे। अहिलेको बसाइ साधारण छ—न राम्रो ओछ्यान, न मच्छरबाट बच्ने व्यवस्था। तर अनुहारमा कुनै पश्चाताप देखिँदैन, बरु एक किसिमको शान्ति र दृढता झल्किन्छ।
उनका गीतहरू आज पनि जनजनको मुखमा छन्, उनका शब्दहरू अझै समाजमा गुन्जिरहेका छन्। तर स्वयं शम्भु दाहाल भने समाजको किनारामा उभिएका छन्—एक कलाकार, एक क्रान्तिकारी सोच भएका मानिस, जो आफ्नै जीवनको गन्तव्यभन्दा फरक बाटोमा हिँडिरहेका छन्।
शम्भु दाहालको कथा एउटा गहिरो प्रश्न हो—के सफलता, परिवार र सम्मान नै जीवनको अन्तिम लक्ष्य हो ? वा कुनै यस्तो आन्तरिक आवाज हुन्छ, जसले मानिसलाई सबैथोक छोडेर पनि आफ्नै बाटो रोज्न बाध्य बनाउँछ । सायद उनको जीवनले यही भन्छ—क्रान्ति केवल सडकमा होइन, कहिलेकाहीँ मानिसको भित्री संसारमै चलिरहेको हुन्छ।
शम्भु दाहालको यो जोगी अवतार केवल एउटा भेष होइन, यो त ती सबै मानिसहरूका लागि एउटा प्रश्न हो, जो केवल पैसा र सुविधामा जीवनको पूर्णता खोज्छन्। महलको इन्जिनियर छोरा र जर्मनीको सम्पन्नताभन्दा माडीको मन्दिरमा एक्लै बस्दा आउने शान्ति नै उनका लागि सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि बनेको छ।
लोकप्रियताको शिखरबाट शून्यताको यो यात्रामा शम्भु दाहाल आज पनि एक्लै हिँडिरहेका छन्— आफ्नै गीतको भाका गुनगुनाउँदै, र आफ्नो देशमा अझै क्रान्ति आउने सपना देख्दै।
